Fani Bir Dünyada Eşya Savaşları

Bugün internette önüme düşen bir görüntü karşısında cidden içim acıdı, üzüntüden ne diyeceğimi bilemedim. Bursa’da bir alışveriş merkezinde, kamp sandalyeleri 100 liraya düşmüş. Tabii buna indirim denirse… İnsanlar adeta aç kalmış gibi, bir yudum su için ölüm kalım savaşına girer gibi kontrolden çıkmışlar. Oradaki arbedeyi, o izdihamı izlerken insanın insanlığından utanası geliyor.

​Duruş, karakter, erdem… Hani insanda olması gereken en temel, en güzel hasletler nerede kaldı?

​Şu sahip olma güdünüzün sizi düşürdüğü acziyete bir bakın. Diyelim ki o sandalyeyi o meydan savaşından galip çıkıp 100 liraya aldınız; elinize ne geçecek? O anlık hırsın tatmini bittikten sonra, o eşyanın getirdiği mutluluk kaç gün sürecek Allah aşkına?

​Ne yazık ki bugün insanlar, eşyanın getirdiği geçici mutluluğa bel bağlamış durumda. Ruhunu, onurunu ve huzurunu üç kuruşluk indirimli eşyalara kurban eden herkese sadece üzülüyor, Allah’tan hidayet ve erdem diliyorum. Çünkü farkında değiliz ama asıl kaybettiğimiz şey o sandalye değil, insanlığımız.

​Aslında derinlemesine düşündüğümüzde, bu çölleşmiş ruhların tek bir şeye ihtiyacı var: Bu dünyanın son olmadığını öğretmek ve bunu kalben idrak ettirmek. İnsana bu dünyanın fani olduğunu, hırsın insanı ne kadar küçülttüğünü ve asıl zenginliğin erdem olduğunu hatırlatmadığımız sürece bu manzaraları daha çok izleriz.

​Eşyanın kölesi değil, hakikatin yolcusu olabildiğimiz günler dileğiyle…

Yüzü Kızaranların Dünyası: Utanç, Pusula ve Dönüş Yolu

Geçenlerde ekranımda öyle bir cümle belirdi ki, durup uzun uzun bakakaldım. Görselde aynen şöyle yazıyordu:

​“Dünyayı utanç kurtaracak. Yüzü kızarabilen insan, dönüş yolunu hâlâ biliyor demektir.”

Bugünlerde etrafa baktığımızda utancın adeta buharlaşıp uçtuğunu, yerine gürültülü bir pişkinliğin, “ne var bunda?”cı bir özgüven zehirlenmesinin geçtiğini görüyoruz. Oysa utanç, insanı insan yapan en zarif, en derin reflekslerden biri değil midir?

​Tarih kitapları sadece zaferlerin, taht kavgalarının ve yıkımların değil; aynı zamanda yüzü kızaranların, hatasını anladığında içindeki o sızıyı, o utancı onurlu bir dönüş biletine çevirenlerin hikayeleriyle doludur. Hatırla, antik Roma dönemini, felsefenin o köşe taşlarını ya da köklü medeniyetlerin inanç miraslarını…

Örneğin İslam kültüründe utanç kavramı, yani “haya”, imanın en temel özlerinden biri olarak kabul edilir. Peygamber efendimiz (s.a.v.), “Haya imandandır” buyurmuş mesela. Çünkü haya, insanın içindeki o manevi alarm sistemidir. Bir insan hata yaptığında, kul hakkına girdiğinde ya da Rabbine karşı kusur işlediğinde eğer kalbi sızlamıyor, yüzü kızarmıyorsa; orada manevi bir duyarsızlık, bir çölleşme başlamış demektir.

​İslam tarihinden ve tasavvuf geleneğinden baktığımızda da Hz. Adem’in hatasını anladığında duyduğu o derin mahcubiyet ve pişkinlikten uzak tövbesi, insanlığa bırakılmış en büyük dönüş yoludur. Hz. Ömer gibi adaletiyle tanınan bir halifenin bile halkın arasında eleştirildiğinde ya da bir yanlış yaptığını düşündüğünde yüzünün kızarması, o büyük gücün kibirden değil, incelikten beslendiğini gösterir. Tasavvufta nefis terbiyesinin en önemli basamaklarından biri de insanın kendi kusurlarını görüp utanç duyabilmesi, yani “nefsini ittiham edebilmesidir.” Yüzü kızaran insan, henüz vicdanının sesini susturmamıştır; ruhunun telleri hâlâ dışarıdan gelen rüzgarla titreşebiliyordur.

​Bugün ise ne yazık ki utancın unutturulduğu, hatta “ayıplandığı” tuhaf bir çağda yaşıyoruz. Sosyal medyada herkes haklı, herkes kusursuz, kimsenin eli ayağı titremiyor, kimsenin yanakları al al olmuyor. Hatalar bile birer PR malzemesine dönüştürülmüş durumda. Oysa yüzünün kızarması, insanın kendi içindeki o merhametli hakime karşı duyduğu mahcubiyettir.

​Eğer dünyayı bir gün bir şey kurtaracaksa, bu daha büyük teknolojiler, daha keskin kılıçlar ya da gürültülü sloganlar olmayacak. Dünyayı; yanlış yaptığında içi cız eden, bir başkasının hakkına girdiğinde ya da doğaya zarar verdiğinde yanakları utançtan al al olan o hassas insanlar kurtaracak.

​Çünkü yüzü kızarabilen insan, kaybolduğu ormanda eve giden patiği, yitirdiği pusulayı hâlâ biliyor demektir. O yüzden utancınızı ve hayânızı kaybetmeyin; o, insan kalabilmenin en güzel kanıtı.

Utanmak iyidir bu bakımdan. Hakkıyla utanan bir vicdan diliyorum hepimize.

Hukuk mu, Vicdan mı? Alev Alatlı’dan Bir Adalet Manifestosu

Rahmetli Alev Alatlı’nın 2014 yılında Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülleri Töreni’nde yaptığı konuşmayı, ilim ve felsefeye meraklı kitleler mutlaka hatırlayacaktır. Günümüzde para hırsının, açgözlülüğün ve hırsızlığın normalleştiği; her gün bir kurumun, şirketin ya da ünlünün yolsuzluk iddiasıyla gözaltına alındığı bir dönemde, rahmetli Alatlı’nın bu videosu sosyal medyada yoğun bir şekilde paylaşılıyor. Alatlı Hoca, ta o günlerden bugünkü tabloyu net bir biçimde görmüş ve hafızalara kazınan bu konuşmayı yapmıştı.

​Hocanın konuşmasının tam metni şu şekildedir:

​”Helalleşmek mahkemede dava kazanmaktan daha üstün olmalıdır. Çünkü her yasal hak helal değildir ve olamaz.

​Aslolan hakkın helal edilmesi olmalıdır. Aslolan helalleşmek olmalıdır. Helalleşmek mahkemede dava kazanmaktan daha üstün olmalıdır. Çünkü her yasal hak helal değildir ve olamaz.

​Suriçi ile Kobani’nin arasına çizgi çekmek 1. Dünya Savaşı galiplerinin yasal hakkıdır belki. Ama helal değildir.

​Keza iflas eden kardeşinizin haraç meraç satışa çıkarılan evini satın almanız yasal hakkınız olabilir ama helal değildir.

​İmar ruhsatı olan bir müteahhit şehrin ufkuna tecavüz ederken yasal olarak suçsuzdur ama yaptığı iş helal değildir.

​Yeni ve çok daha ucuz bir enerji türünün pazara girmesini önlemek üzere üretim haklarını satın alan ve dümen altı eden bir petrol şirketi yasal olarak suçsuzdur. Ama yaptığı iş helal değildir.

​Keza raf ömrünü uzatmak için ekmeğin içine kanserojen madde koyan fırıncı, yaptığı formülü ambalajın üzerine koyduğu için yasaldır; dolayısıyla suçsuzdur ama yaptığı iş helal değildir.

​Ve son olarak bir kalem darbesiyle atar ergenleri, lümpen ergenleri sokağa döken yazar; alevler afakı sardığında suç mahallinde değilse, olayları evinden seyrettiğini ispat edebiliyorsa yasal olarak suçsuzdur. Ama helal değildir yaptığı.

​Tazminat ödemeye mahkûm edilen fail, mağdurun yanına gidip helallik istemedikçe helalleşilmiş olunmaz.

​Yasal hakkın helal edilmesini esas alan, yasaların tanıdığı haklardan insanlık veya Allah adına feragat etmenin garipsenmeyeceği yeni bir düzen, yeni bir dünya yaratmak zorundayız.

​Bir düzen ki hoşgörüyü değil, bağışlamayı öncelesin. Haklı olsak da feragat edebileceğimizi öğretsin.

​Bize yeni bir ‘Ahlak Yasası’ lazım. Önümüzdeki en büyük, en can alıcı ödev budur.”

​İşte Hocanın bu konuşması, aradan geçen 12 yılda ödevimize hiç çalışmadığımızın açık bir göstergesidir. Artık onun işaret ettiği o Ahlak Yasası’nı yürürlüğe koyma zamanı gelmiştir. Bunu yapacak kurumların başında da devlet geliyor. Umarım en uygun neşterle bu hastalıklı yara ameliyat edilir.

Hakikate Açılan Kapı: Bilme, Bulma ve Olma Sanatı

Modern dünyanın koşturmacasında, ruhunuzun derinliklerinde bir sızı hissediyorsanız, yalnız değilsiniz. O bitmek bilmeyen isteklerin ve koşturmaların arasında, bazen durup “Ben neredeyim, nereye gidiyorum?” diye sormak gerekir. İşte tam bu noktada, gönüllerin sultanı merhum Muzaffer Özak Efendi’nin o kadim öğretisi imdadımıza yetişiyor: “Bilmek lâzım, bulmak lâzım, olmak lâzımdır.”

​Bu bilgelik, pek çok kalbi arayışta olan insana ışık tuttuğu gibi, müziğimizin ve kültürümüzün önemli isimlerinden Mazhar Alanson ve ekibinin de maneviyatla köklerin inmesine vesile olmuş. Onlar da bu kadim yoldabeslenerek sanatlarını şekillendirmişler.

​Günümüzde en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, idünyadaki varlığımız, ne olduğumuz, ne olacağımız ve nereye gideceğimizle ilgili düşünmektir. Doğru ahlakın temeli de aslında Allah’ı bilmekte yatar. Allah’ı ne kadar çok bilip güvenip teslim olursak, o kadar fazla huzur, iman ve rahatlık elde etmiş oluruz.

​Ancak günümüz insanının bunu keşfetmesi için çok ciddiaraştırması ve bir mürşide ulaşması lazım. Çünkü insan çoğu zaman tek başına hakikati bulmak için uzun, engebeli yollardan geçer ve kaybolabilir. Günümüzde dokunduğun bir çok cemaat, tarikat artık seni yanlış bir yola her an sürükleyebilir, bu yüzden çok dikkatli olmak gerekir. Ama ruhumuzu özümüzde maddeden, nefisten, teknolojiden ve sosyal medyadan arındırmanın tek yolu iç arınmadır. Yogayla, pilatesle veya—meditasyonla yapılsa da, hepsinin merkezinde aslında Allah vardır. Yani Allah ile iaranı iyi tuttuğunda, O’na güvenip teslim olduğunda, ve isyanı bırakarak hatalarından pişman olduğunda, zaten Allah seni yanına çekecektir. Tabii bu arınma biraz cesaret ve disiplin istiyor. Ben Allah’a artık teslim oluyorum demekle olacak bir iş değil. Önce adım atmak gerekiyor. Bir adımı sen atacaksın, önce adımı kulun atmasu gerekiyor ki Allah da sana koşarak gelsin, Zor bir yol, çetrefilli bir yol. Zaman zaman tökezleyip düşmek, hata yapıp başa dönmek de çok muhtemel. Ama ilerlediğinde öğrendiğin her yol, her rahatlık seni bir sonraki evreye yüksek bir mertebeye taşıyacaktır diye düşünüyorum.

​Peki siz şimdi diyeceksiniz ki, sen o doğru yolu buldun da mı bize akıl veriyorsun? Hayır, estağfurullah, hiç öyle bir şey söylemiyorum; ama zaman zaman içimdeki bu vicdani sesler beni bunları yazmaya itiyor. Belki bana, belki size vesile olur, belki bu ışık bizi harekete geçirir diye düşündüğüm için paylaşıyorum. Umarım hepimiz o yolu buluruz.

Kalabalığın Gürültüsünde Kendi Hakikatini Bulmak

Geçenlerde Lev Tolstoy’un İtiraflarım eserinden bir söze denk geldim ve beni uzun uzun düşündürdü: “İnsanların çoğu onu yapıyor diye yanlış, yanlış olmaktan çıkmaz.”

​Günümüz dünyasında, bir davranışın veya düşüncenin “doğru” kabul edilmesindeki en büyük kriter ne yazık ki popülerlik oldu. Sosyal medyada ne kadar çok beğeni alırsa, çevremizde ne kadar çok insan aynı şeyi yaparsa, o davranış gözümüzde meşrulaşıyor. Adeta “Herkes yapıyorsa bir bildikleri vardır” mantığıyla bireysel süzgeçlerimizi devreden çıkarıyoruz. Oysa Tolstoy tam da bu noktada bizi sert bir gerçekle yüzleştiriyor: Doğru, çoğunluğun oyuyla belirlenen bir şey değildir.

​Bir yanlışı 10 kişinin yapmasıyla 10 milyon kişinin yapması arasında özünde hiçbir fark yoktur. Yanlış, popülerleştiğinde “norm” haline gelebilir ama asla “doğru” olamaz. Tarih, sırf çoğunluk benimsedi diye doğru sanılan ama sonradan büyük yıkımlara yol açan hatalarla doludur. Toplumun akışına kapılmak, akıntıya karşı yüzmekten her zaman daha kolaydır. Kalabalığa uymak insana sahte bir güvence verir; çünkü yalnız kalma ve eleştirilme korkusunu bastırır. Ancak insanı ve toplumu gerçekten ileriye taşıyan şey, çoğunluğun arkasından körü körüne gitmek değil; kendi aklını ve vicdanını pusula edinebilmektir.

​Bazen doğru olanı yapmak, kalabalığa sırtını dönmeyi ve tek başına durabilme cesaretini gerektirir. Bugün kendimize sormamız gereken asıl soru şu: “Ben bu adımı gerçekten doğru olduğuna inandığım için mi atıyorum, yoksa sadece herkes öyle yapıyor diye mi?” Kendi değerlerimize ve vicdanımıza sadık kalabildiğimiz sürece, çoğunluğun gürültüsü içinde kendi hakikatimizi koruyabiliriz. Çünkü günün sonunda bizi biz yapan şey, kalabalıkların ne yaptığı değil, bizim neyi seçtiğimizdir.

Bilgi ve kültürün yetemediği yerde..

Sevgili Lev Nikolayeviç,

​Merhaba.

​Bence şu hayatta huzurlu ve mutlu olmak için bilgi ve kültür dışında bir şeye daha ihtiyaç var:

​AHLÂK’A!

​Beni hayatta çok yoran şeylerden biri de bilgi ve kültür yönünden kendini geliştirmiş insanların kurnaz, kalbi sürekli fesatlığa çalışan ve ikiyüzlü olanların amellerine şahit olmaktı. Hele hele yaşları ilerlemiş olanları daha bir sinir bozucuydu…

​Böyle insanlar tanıdığımda “Böylesine karakter fakiri olmalarının bir sebebi olmalı mutlaka.” diye düşünüyordum ister istemez. Mutsuz bir çocukluk mu, yoksa çok şımartılmış bir çocuk olmaları mı onları bu hâle getirmişti?

​İşin güzel yanlarından biri de böyle insanların doğruluk ve dürüstlük adına her türlü erdemi bilip, hatta çevresindeki insanlara tavsiye ederken tam ters mantıkta doğruyu kendi hayatlarında yaşayamamalarıydı. Kendini, çevresine hep iyi bir vatandaş olarak tanıttığını zanneden bu tipler, aslında az bir yaşanmışlık sonrası ne denli zayıf bir karakter olduklarını hemen ortalığa saçiveriyorlardı fark etmeden. Başkasının dedikodusunu ballandıra ballandıra anlatan bu tipler, iki gün sonra sizin dedikodunuzu başkasına yapmayacağının garantisini veremezdi size hiçbir zaman. Rabbim, menfaat peşinde koşan bu tipleri her daim benden uzak tutsun inşallah.

​Sağlıcakla kal…

​Tevfik Sadi