Charles Bukowski / Mavi Kuş

bir mavi kuş var yüreğimde
çıkmaya can atan
ama ben ondan güçlüyüm, kal,
diyorum ona, kimsenin
seni görmesine izin veremem.bir mavi kuş var yüreğimde
çıkmaya can atan
ama viski döküyorum üstüne
sigara dumanına
boğuyorum,
fahişeler, barmenler ve
bakkal çırakları hiçbir zaman
bilmiyorlar onun orada
olduğunu.

bir mavi kuş var yüreğimde
çıkmaya can atan
ama ben ondan güçlüyüm,
yat lan aşağı, diyorum ona,
ocağıma incir dikmek mi
niyetin? Avrupa’daki kitap
satışlarımı sabote etmek mi?

bir mavi kuş var yüreğimde
çıkmaya can atan
ama zekiyim, sadece
geceleri izin veriyorum çıkmasına,
herkes yattıktan sonra.
orada olduğunu biliyorum, derim
ona, kederlenme
artık.

sonra yerine koyarım yine
ama hafifçe öter
tamamen ölmesine de izin
vermiyorum
ve birlikte uyuyoruz
gizli antlaşmamızla
ve insanı ağlatacak kadar
güzel, ama ben
ağlamam, ya
siz?
charles bukowski

Albert Camus / Kötümserlik , iyimserlik

Birkaç zamandır bazı yazılar çıkıyor. Bunlarda, kötümser sayılan kimi yapıtların insanı dosdoğru en aşağılık köleliklere götürdükleri ortaya konmak isteniyor. Bu yazılarda yürütülen akıl bir hayli basittir. Kötümser bir felsefe, özü gereği, umudunu yitirmiş, yılgın bir felsefedir ve dünyanın iyi olmadığına inananlar, ister istemez zorbalığa alet olurlar, demek isteniyor. Bu yazıların en iyisi olduğu için en etkini Georges Adam’ın Lettres Françaises’deki yazısıdır. Georges Adam L’Aube gazetesindeki son yazılarından birinde bu suçlamayı, şu olmayacak başlıkla yeniden ele alıyor: “Nazilik ölmedi mi?”

Bu çekişme karşısında bence yapılacak tek şey, açık konuşmaktır. Sorunun beni aşmasına, Malraux’yu, Sartre’ı ve benden önemli daha başkalarını ilgilendirmesine karşın, kendi adıma konuşmamanın da bir ikiyüzlülük olduğunu görüyorum. Ama, yine de çekişmenin özü üzerinde duracak değilim. Kötümser bir düşüncenin, ister istemez yılgın olacağını sanmak hamca bir düşüncedir, ama çürütülmesi de bir hayli uzun sürer. Ben yalnızca bu yazıları yazdıran düşünce yolundan söz edeceğim.

Hemen söyleyelim ki, bu yol olayları hesaba katmak istemeyen bir yoldur. Bu yazıların çattığı yazarlar, bulundukları yerde ve ellerinden geldiği kadar göstermişlerdir ki, filozof olarak iyimser olmasalar bile, insan olarak ödevlerini bilmemiş değillerdir, öyleyse, yan tutmayan düşünce şunu kabul eder ki, yadsımacı bir felsefe, olaylar karşısında, özgürlük ve yiğitlik ahlakıyla pekâlâ bağdaşabilir.

Bunda, olsa olsa, insan yüreğini biraz daha iyi öğrenmek fırsatını bulurum, der.

Yan tutmayan düşünce bunda haklı. Çünkü, kimi kafalarda, yadsıma felsefesiyle, olumlu ahlakın buluşması, aslında, yaşamamızı bunca derinden sarsan büyük sorunu ortaya koymaktadır. Kısaca söylemek gerekirse, bu bir uygarlık sorunudur ve bilinmesi gereken şudur : İnsan, ne Tanrının, ne de akılcı düşüncenin yardımı olmadan, tek başına kendi değerlerini yaratabilir mi? İşte, bunun karşılığını vermeye hiçbirimizin gücü yetmiyor.

Bunu açıkça söylüyorum, çünkü, Fransa ve Avrupa bugün ya yeni bir uygarlık yaratmak ya da yok olmak durumundadır.

Ama, uygarlıklar, onun bunun kulağını çekmekle kurulmaz. Uygarlıklar, düşüncelerin çatışması, düşüncenin kanamasıyla, acı ve yürek ile kurulur. Olacak şey mi, Avrupa’yı yüz yıldır uğraştıran sorunları Aube gazetesinde bir başyazar bir anda çözüversin? Hem de öyle yazar ki, kılı kıpırdamadan Nietzsche’yi bir ten düşkünü yapıyor. Heidegger’e de yaşamanın boş olduğu düşüncesini yüklüyor. Benim o çok ünlü existentialisme ‘e pek bağlılığım yok. Uzun sözün kısası, bu felsefenin verdiği sonuçları yanlış sayıyorum. Ama, ne de olsa, bu felsefe insan düşüncesinin büyük bir serüvenidir ve Bay Rabeau’nun yaptığı gibi onu en kısa görüşlü konformizm ile yargılamak insanın gücüne gidiyor doğrusu.

İşin doğrusu şu ki, bu sorunlar ve bu çabalar zamanımızda hiç de yansızlığın kurallarına uygun olarak ele alınmıyor, değerlendirilmiyor. Onları olaylara bakarak değil, bir öğretiye göre yargılıyorlar.

Komünist ve Hıristiyan arkadaşlarımız bizimle konuşurken, bizim saygı beslediğimiz öğretilerinin yüksek kürsüsünden konuşuyorlar. Bu öğretiler bizim öğretilerimiz değil ama, hiçbir zaman bu öğretilerden onların bizim üstümüze konuştukları eda ile konuşmak aklımızdan bile geçmemiştir.

Bıraksınlar bizi, karınca kaderince bu denemeyi ve kendi düşüncemizi yürütelim. Bay Rabeau, fazla okuyucumuz var diye kınıyor bizi.

Bunda ileri gidiyor, sanırım. Ama, bunun doğru bir yanı varsa o da şudur : Bizim üstünde durduğumuz sıkıntı, bütün bir çağın sıkıntısıdır ve biz kendi yaşantımızdan ayrılmak istemiyoruz. Biz kendi tarihimiz içinde düşünmek ve yaşamak istiyoruz. Biz, inanıyoruz ki, bu yaşamın gerçeğine ancak herkesin kendi dramını sonuna kadar yaşamasıyla erilebilir. Çağımız nihilisme’den çok çektiyse, aradığımız ahlaka nihilisme’i bir yana bırakmakla varılamaz. Hayır, her şey yadsımada ya da saçmada bitmiyor, biliyoruz bunu. Ama, önce yadsımayı ve saçmayı ele almalı. Çünkü, bizim kuşağımız önce onlara rastladı ve ilkin onlarla kozunu paylaşmak zorundadır.

Bu yazıların çattığı insanlar, hem yapıtları hem de yaşayışlarıyla bu sorunu dürüstçe çözmeye çalışıyorlar. Başkalarının var güçleriyle uğraştıkları halde çözdüklerinden emin olmadıkları bir sorun birkaç satırla kesilip atılamaz; o kadar güç mü bunu anlamak? iyi niyetle girişilen her iş gibi, onlar karşısında da sabredilemez mi biraz? Daha alçaktan konuşulamaz mı onlarla?

Bu protestoyu burada kesiyorum. Çatışmaya bir ölçü getirmiş olduğumu umarım. Ama, sözlerimin büsbütün öfkesiz olmadığını da söylemek isterim. Yansız eleştirme bence en güzel şeydir. Filan yapıt kötüdür ya da falan felsefe insan yazgısına zararlıdır denmesini anlarım. Yazarların yazdıklarından sorumlu olmaları doğrudur.

Böyle olunca daha derin düşünmek zorunda kalırlar ve hepimizin derin derin düşünmeye öyle gereksinmemiz var ki! Ama, bu ilkelere dayanarak şu ya da bu adamda kulluk eğilimi görmek (hem de tersini gösteren kanıtlar varken), filan ya da falan düşüncenin, ister istemez, Naziliğe götüreceği sonucuna varmakla, adlandırmak istemediğim bir çeşit insan olmuş ve iyimser felsefenin ahlak yönü üstüne kötü örnekler vermiş oluyorlar.

Jean Paul Sartre / Varlık ve Hiçlik

Kendimizi açmazdan kurtarmak istiyorsak, kendini aldatma davranışlarını daha yakından incelemek ve buradan bir betimlemeye ulaşmaya çalışmak uygun olur. Bu betimleme, kendini aldatmanın imkânının koşullarını daha açıklıkla saptamamıza, yani başta sormuş olduğumuz soruya cevap vermeye imkân verecektir: “insan varlığı ne şekilde olmalıdır ki kendini aldatabilsin?”

Örneğin, ilk randevusundaki bir kadını alalım. Kendisiyle konuşmakta olan adamın onun hakkında beslediği niyetleri çok iyi bilir. Aynı zamanda er ya da geç bir karar alması gerekeceğini de bilir. Ama bu kararın aciliyetini hissetmek istemez: partnerinin tavrında nazik ve saygılı olarak görünen ne varsa yalnızca ona tutunur. Bu nazik ve saygılı davranışı, “ilk adımlar” diye adlandırılan şeyi gerçekleştirmek üzere başlatılmış bir girişim olarak kavramaz, yani o davranışın sunduğu zamansal gelişme imkânlarını görmek istemez: o tutumu, o anda olduğu şeyle sınırlar, kendisine yöneltilen tümcelerde ilk anlamlarından başka şeyler okumak istemez, ona, “Size öyle hayranım ki” dendiğinde, bu tümcenin cinsellik içeren arka fonunu kaldırır, kendisiyle konuşan erkeğin sözlerine ve davranışına nesnel nitelikler olarak düşündüğü dolaysız imlemler atfeder. Kendisiyle konuşan erkek ona tıpkı masanın yuvarlak ya da dört köşe olması gibi, tıpkı duvarın boyasının mavi ya da gri renkte olması gibi içten ve saygılı görünür. Dinlediği kişiye böylece atfettiği nitelikle şeyci bir süreklilik içinde dondurur onu; bu süreklilik de onların saflıkla şimdiki hallerinin zamanın akışına yansıtılmasından başkaca bir şey değildir.

Çünkü kadın dilediği şeyin farkında değildir: uyandırdığı arzuya derinden duyarlıdır, ne var ki, çiğ ve çıplak arzu onu küçük düşürür, tiksindirir. Ancak, yalnızca saygıdan ibaret bir saygıda da hiçbir çekicilik bulmaz. Onu tatmin etmek için bütünüyle onun kişiliğine, yani eksiksiz özgürlüğüne seslenen ve özgürlüğünün kabul edilmesi anlamına gelen bir duygu gerekir. Ama aynı zamanda da bu duygu baştan aşağı arzu olmalı, yani nesne olarak bedenine seslenmelidir. Dolayısıyla bu kez de arzuyu ne ise o alarak kavramayı reddeder, ona isim bile vermez, arzuyu ancak, arzu kendini hayranlığa, takdire, saygıya doğru aştığı ölçüde ve ürettiği daha yüksek formların içine bütünüyle gömülüp orada yalnızca bir sıcaklık ve yoğunluk olarak göründüğü ölçüde kabul eder. Ama erkek bir anda elini tutar.

Erkeğin bu edimi acil bir karart davet ederek durumu değiştirebilir: elini erkeğinkinin içinde bırakmak, flörte kendiliğinden rıza göstermek, angaje olmaktır. Geri çekmek, o anı çekici kılan belirsiz ve kararsız uyumu bozmaktır. Burada karar anını olabildiğince uzağa doğru atmak söz konusudur. O zaman neler olur, biliriz: genç kadın elini erkeğin elinin içinde bırakır, ama bıraktığının farkına varmaz. Bunun farkında olmaz, çünkü tesadüf bu ya, tam da o sırada düşüncelere dalmıştır. Konuştuğu erkeği duygusal spekülasyonun doruklarına kadar sürükler, hayattan, kendi hayatından söz eder, kendini asli görünüşü altında, bir kişi ve bir bilinç olarak gösterir. Bu arada beden ile ruhun ayrılığı tamamlanmakladır; eli kıpırtısız bir şekilde partnerinin sıcak elleri arasında dinlenmektedir: ne razı olmuştur ne de direnmektedir — bir şey halindedir.

Bu kadının kendini aldattığını söyleyeceğiz. Ama hemen görüyoruz ki, kendini bu kendini aldatmanın içinde tutmak üzere farklı yöntemler kullanmaktadır. Partnerinin davranışlarını ne iseler o olmaya, yani kendindenin kipinde varolmaya zorlayarak tehlikesiz hale getirmiştir. Ne var ki ne ise o olmayan olarak kavrayacağı, yani ondaki aşkınlığı kabul edeceği ölçüde de kendi arzusuyla tatmin olmak hakkını kendine tanır. Nihayet bir yandan kendi bedeninin mevcutiyetini derinden -belki de rahatsız olacak ölçüde derinden- hissederken, öte yandan da kendini kendi bedeni olmayan olarak tasarlar ve bedenini, birtakım olaylar başına gelebilecek bir nesne gibi temaşa eder. Onun için mümkün olanların hepsi kendinin dışında kaldığından ne o olaylara neden olabilecek ne de onlardan kaçabilecek edilgin bir nesne gibi bedenim temaşa eder. Kendini aldatmanın bu farklı görünüşlerinde nasıl bir birlik buluyoruz? Kendini aldatma, bir tür çelişik kavramlar oluşturma sanatıdır, yani bir fikir ile bu fikrin olumsuzlanmasını birleştiren kavramlar oluşturma sanatıdır. Böylece ortaya çıkarılmış olan temel kavram, insan varlığının bir olgusallık ve bir aşkınlık olmak biçimindeki çifte özelliğini kullanır.

İnsan gerçekliğinin bu iki yanı, doğrusunu söylemek gerekirse, önemli bir koordinasyona elverişlidir ve öyle de olmalıdır. Ama kendini aldatma bunlar arasında ne bir eşgüdüm sağlamak ne de bir sentez içinde bunların üstesinden gelmek ister. Kendini aldatma açısından söz konusu olan, bunların özdeşliklerini olumlarken bir yandan da farklılıklarını muhafaza etmektir. Olgusallığı aşkınlık olan ve aşkınlığı da olgusallık olan gibi öne sürmek gerekir, öyle ki, biri kavrandığı anda birdenbire ötekinin karşısında bulunulabilsin. Kendini aldatma formüllerinin prototipim, bütün etkilerini ortaya çıkarmak üzere esasen kendini aldatmayla tasarlanmış birtakım ünlü tümceler bize verecektir.

Örneğin, Jacques Chardonne’un bir kitabının şu başlığını biliriz: “Aşk, aşktan çok daha fazlasıdır.” Bu cümlede olgusallığı içerisinde mevcut aşk (“iki üstderinin teması”, şehvet, bencillik, Proust’taki kıskançlık mekanizması, Adler’de cinsiyetlerin mücadelesi, vb.) ile aşkınlık olarak aşk (Maunac’taki “ateş ırmağı”, sonsuzun çağrısı, Platonun eros’u, Lawrence’ın boğuk kozmik görüsü, vb.) arasındaki birliğin nasıl kurulduğu görülmektedir. Olgusallıktan yola çıkıyor ve kendimizi birdenbire şimdiki zamanın ve insanın olgusal durumunun ötesinde, psikolojik olanın ötesinde metafiziğin tam ortasında buluyoruz. Buna karşılık, Sarment’in bir oyununun, aynı şekilde kendini aldatma vasıfları taşıyan “Ben kendime fazla büyüğüm” biçimindeki başlığı bizi bir çırpıda olgusal özümüzün dar sınırlarına hapsetmek üzere önce aşkınlığın içine fırlatır. Ünlü “Ne idiyse ona dönüştü” tümcesinde ya da onun tersi ve en az onun kadar ünlü olan “Ebediyet onu olduğu haline dönüştürdü” tümcesinde de aynı yapılar bulunacaktır.

Elbette, bu farklı formüller kendini aldatmanın yalnızca görünüşünü taşırlar, aklı çelmek ve bir muamma ile onu şaşırtmak üzere açıkça bu paradoksal biçimde tasarlanmışlardır. Ama bizim için önemli olan tam da bu görünüştür. Burada önemli olan şey, bu formüllerin yeni ve sağlamca yapılandırılmış nosyonlar oluşturmamalarıdır; tam tersine, sürekli çözülme halinde kalacak tarzda kurulmuşlardır ve natüralist şimdiki zamandan aşkınlığa doğru ve bunun tersi yönde sürekli bir kaymayı mümkün kılmayı amaçlarlar. Böylece, hepsi de benim ne isem o olmadığımı göstermeyi hedef alan bu yargılardan kendini aldatmanın nasıl yararlanabileceği görülüyor. Eğer ben ne isem o olmasaydım, örneğin, bana yöneltilen bir yakınmayı ciddi biçimde gözden geçirebilir, kendimi kuşkuyla sorgulayabilir ve belki de bu yakınmadaki hakikat payını kabullenmek zorunda kalabilirdim. Ama ne isem o olmaktan tastamam aşkınlık aracılığıyla kurtulurum. Suzanne’ın Figaro’ya söylediği, “Haklı olduğumu kanıtlamak haksız da olabileceğimi kabul etmek olurdu” tümcesindeki bağlamıyla, yakınmanın haklılığını tartışmam bile gerekmez.

Hiçbir yakınmanın bana erişemeyeceği bir düzlemdeyim, çünkü gerçekten olduğum şey benim aşkınlığımdır; kaçarım, kurtulurum, ucundan yakaladığı çulum nasihatçının elinde kalır. Ne var ki kendini aldatma için zorunlu olan ikirciklilik şundan gelir: burada ben aşkınlığım olduğumu ileri sürerken, aslında benim, şeyin varlık kipinde öyle olduğumu olumlamış olurum. Ve gerçekten de ben ancak bu biçimde kendimi bütün o yakınmalardan kurtulmuş hissedebilirim. Yukarıda sözünü ettiğimiz genç kadınımız arzuda saf aşkınlıktan başkaca bir şey görmek istemeyerek ve böylelikle arzusunu adlandırmaktan bile kaçınarak o arzuyu içerdiği bütün küçültücü yönlerden işte bu bağlamda arındırmaktadır. Ama bunun tersine, “ben kendime fazla büyüğüm” formülü bize olgusallığa dönüşmüş aşkınlığı göstermek suretiyle yenilgilerimiz ya da zayıflıklarımız için sonsuz sayıda mazeretin kaynağı olur. Aynı biçimde âşığının davranışlarında sergilenen saygı ve hayranlık esasen aşkınlık düzleminde kaldığı ölçüde, işveli dilberimiz de aşkınlığı elinde tu-:ar. Ama bu aşkınlığı orada durdurur, onu şimdiki zamanın olanca olgusallığıyla şişirir: saygı saygıdan başkaca bir şey değildir, artık hiçbir şeye doğru kendinin ötesine geçmeyen, sabitlenmiş bir öteye geçme edimidir.

Ama bir geçiş kavramı olan “aşkınlık-olgusallık” kavramı kendini aldatmanın temel araçlarından biri olsa da kendi türünde tek değildir. İnsan-gerçekliğinin bir başka ikileşmesinden [duplicite] de aynı biçimde yararlanacağız ve bunu kabaca şöyle dile getireceğiz: insan-gerçekliğinin kendi-için-varlığı, tamamlayıcı olarak bir başkası-için-varlığı içerir. Davranışlarımdan herhangi biri üzerinde, iki bakışı, kendi bakışımı ve başkasının bakışını birleştirmek benim için her zaman mümkündür. Öte yandan davranış her iki durumda kesinlikle aynı yapıyı göstermeyecektir. Ama daha ileride göreceğimiz ve herkesin hissettiği üzere, varlığımın bu iki veçhesi arasında, sanki ben kendi kendimin hakikatiymişim de başkası bana ilişkin olarak yalnızca çarpık bir imgeye sahipmiş gibi, varlık ile görünüş arasındaki fark gibi bir fark yoktur.

Başkası için varlığım ile kendim için varlığımın eşit düzeyde bir varlık saygınlığına sahip olması, sürekli biçimde ayrıştırıcı bir senteze ve kendi-içinden başkası-içine ve başkası-içinden de kendi-içine doğru sürekli bir kaçış oyununa imkân verir. Genç kadınımızın, dünyanın-ortasındaki-varlığının [etre-au-milieu-du-monde] (kendi imkânlarına doğru atılımda bulunmak [se projetter]37 suretiyle bir dünya olmasını sağlayan varlığın) işlevlerinin yükünü bir anda omuzlarından atabilmek için dünya-içindeki-varlığımızı [etre-dans-le-monde] (yani başka nesneler arasındaki edilgin devinimsiz nesne olarak mevcudiyetimizi) nasıl kullandığını biraz önce gördük. Son olarak üç zamansal ekstazm hiçleştirici ikircikliği üzerinde işleyen karıştırıcı sentezlere [syntheses confusionnelles] işaret edelim: Ben hem ne olmuşsam oyum (hayatının bir döneminde bilerek duraklayan ve daha sonraki değişiklikleri dikkate almayı reddeden adam), hem de ne olmuşsam o değilim (yakınmalar ya da nefret karşısında geçmişinden tümüyle koparak özgürlüğünde ve kendini sürekli yeniden-yaratışında direten adam). Akıl yürütmeler içinde yalnızca geçişli bir rolü olan ve fizikçilerin hesaplarında karmaşık sayıların elendikleri gibi sonuçtan elenen bütün bu kavramlarda aynı yapıyı buluruz: söz konusu olan, insan-gerçek-ligini ne değilse o olan ve ne ise o olmayan bir varlık gibi oluşturmaktır.

Peki, bu ayrışma kavramlarının, sahte bile olsa bir varoluş kazanabilmeleri için, bir silinip gitme süreci içinde bile olsa bir an için bilinçte görünmeleri için tam olarak ne gerekir? Kendini aldatmanın antitezi olan içtenlik [sincérité] fikrinin hızlı bir şekilde gözden geçirilmesi, bu bakımdan oldukça yararlı olacaktır. Gerçekten de içtenlik kendini bir gereklilik gibi sunar ve dolayısıyla da bir hal değildir. İçtenlikte ulaşılması gereken ideal nedir o zaman? İnsanın kendi kendisi için yalnızca ne ise o olması, kısacası, saklıkla ve dolu dolu ne ise o olması gerekir. Ama bu tam da kendindenin tanımı -ya da, dilerseniz, özdeşlik ilkesi- değil midir? Şeylerin varlığını kendi ideali olarak ortaya koymak, aynı anda da bu varlığın in-san-gerçekliğine ait olmadığını, ayrıca özdeşlik ilkesinin de, evrensel olarak evrensel bir aksiyom [un axiome universellement universel] olmak şöyle dursun, sadece bölgesel bir evrenselliğe sahip sentetik bir ilkeden ibaret olduğunu itiraf etmek değil midir? Böylece, kendini aldatma kavramlarının bizi en azından bir an yanıltabilmesi için, “saf yüreklerdeki (Gide, Kessel) dürüstlüğün insan-gerçekli-ği açısından ideal olarak değer taşıyabilmesi için, özdeşlik ilkesinin insan-gerçek-ligine ilişkin kumcu bir ilkeyi temsil etmemesi gerekir, insan-gerçekliğinin zorunlu olarak ne ise o olmaması, ne değilse o olabilmesi gerekir. Bu ne anlama gelir?

Eğer insanın ne ise o olduğunu söylersek, kendini aldatma ebediyyen imkânsız olur ve, dürüstlük de onun ideali olmaktan çıkıp onun varlığı haline gelir; ama insan ne ise o mudur ve, genel olarak düşünüldüğünde, bir yandan varlık bilinci olarak olurken, öte yandan ne ise o olmak nasıl mümkün olabilir? Eğer dürüstlük [franchise] ya da içtenlik [sincerite] evrensel bir değerse, besbellidir ki “insan ne ise o olmalıdır” özdeyişi, ne isem onu dile getirirken kullandığım yargı ve kavramlar için yalnızca düzenleyici ilke gibi iş görmez. Bu özdeyiş sadece bir bilme ideali değil, bir varlık ideali ortaya koyar, varlığın prototipi olarak bize varlığın kendi kendisiyle mutlak bir uygunluğunu önerir. Bu bağlamda kendimizi ne isek o oldurmamız gerekir. Ama burada madem ki sürekli olarak kendimizi ne isek o oldurma yükümlülüğümüz var, madem ki ne isek o olmak zorunluluğunun varlık kipinde varız, o halde neyiz biz. Kafedeki şu garsonu ele alalım. Jestleri canlı ve ısrarlı, biraz fazla kesin, biraz fazla çabuk, müşterilere biraz fazla canlı adımlarla yaklaşıyor, biraz fazla candan bir tavırla eğiliyor, sesi ve gözleri müşterinin siparişi için biraz fazla dikkatli bir ilgiyi yansıtıyor, nihayet, bir yandan ip cambazına özgü bir cüretkârlıkla durmadan çarpılıp bozulan dengeyi kolunun ve elinin hafif bir hareketiyle durmadan düzelterek tepsisini taşırken, hareketlerinde kimbilir nasıl bir otomatın şaşmaz kesinliğini taklit etmeye çalışarak yine geliyor işte.

Onun her davranışı bize bir oyunmuş gibi gelir. Hareketlerini sanki birbirlerini yöneten mekanizmalarmış gibi birbirine bağlamaya gayret ediyor, mimikleri ve sesi bile mekanizmaları andırıyor; kendi kendisine şeylerin acımasız çevikliğini ve hızını veriyor. Oynuyor, eğleniyor. Peki neyi oynuyor? Bunu anlamak için onu uzun süre gözlemlemek gerekmez: kafe garsonu olmayı oynamaktadır. Burada bizi şaşırtabilecek bir şey yok: oyun bir tür düzenleme ve sorgulamadır. Çocuk, keşfetmek için, bir dökümünü çıkarmak için bedeniyle oynar, kafedeki garson, kendi durumunu gerçekleştirmek üzere kendi durumuyla oynar. Bu mecburiyetin her türden esnafa kendini dayatan mecburiyetten farkı yoktur; onların toplumsal durumu da bütünüyle bir törendir, müşteriler onlardan bu durumu bir tören olarak gerçekleştirmelerini bekler, bakkalın, terzinin, simsarın oynadıkları bir oyun vardır ve bu oyun aracılığıyla müşterilerini bir bakkaldan, bir simsardan, bir terziden başka bir şey olmadıklarına inandırmaya çalışırlar. Hayal kuran bir bakkal müşteri açısından rahatsız edicidir, çünkü o durumda artık tümüyle bakkal değildir.

Terbiye kuralları onun kendini bakkallık işlevi içinde tutmasını gerektirir, aynı biçimde hazırol durumundaki asker de kendini asker-şey kılarken dimdik bakar ama hiçbir şey görmez, hiçbir biçimde görmek için bakmaz, çünkü odaklanmak zorunda olduğu noktayı belirleyen, içinde bulunduğu andaki ilgisi değil, talimatnamedir (“ileri bak” komutu). Hepsi de insanı ne ise o olmaya hapseden önlemler. Sanki insan oradan kurtulamasın, dışına taşmasın, içinde bulunduğu durumdan sıyrılmasın diye sürekli bir kaygı içinde yaşarız. Çünkü tersine bakıldığında, şu mürekkep hokkasının mürekkep hokkası olması, bardağın bardak olması anlamında, garson dolaysız bir şekilde kafedeki garson olamaz. Ama kendi durumu hakkında hiçbir şekilde düşünümsel yargılar ya da kavramlar oluşturamayacağı için değil. Garson durumun ne “ifade ettiğini” gayet iyi bilir: sabahın beşinde kalkmak, dükkânın açılmasından önce salonun yerlerini silmek, kahve makinesini çalıştırmak gibi mecburiyetler.

Durumunun içerdiği hakları da bilir: bahşiş hakkı, sendikal haklar, vb. Ama bütün bu kavramlar, bütün bu yargılar, aşkın olana gönderme yaparlar. Soyut imkânlar, bir “hukuk öznesine” tanınmış hak ve ödevlerdir bunlar. Ve benim olacak olduğum ama asla olmadığım şey de tastamam bu öznedir. O olmamamın nedeni, o olmak istememem ya da onun bir başkası olması değil, onun varlığı ile benimki arasında bir ortak payda bulunmamasıdır. O özne başkaları için de benim için de bir “temsiliyet”tir, bu da demektir ki ben ancak temsilen o özne olabilirim. Ama işte kafamda ona ilişkin bir temsil canlandırabiliyor-sam hiçbir şekilde o değilim, nesnenin özneden ayrıldığı gibi ondan ayrılmış, hiç aracılığıyla ondan ayrılmış olurum, ama bu hiç beni ondan yalıtır, o olamam, yalnızca o olmayı oynayabilirim, yani o olduğumu düşünebilirim. Ve bizatihi bu yoldan onu hiçliğe uğratırım.

Garsonun işlevlerini istediğim kadar yerine getireyim, oyuncunun Hamlet olması gibi benim de o olabilmem ancak nötr bir kipte mümkündür, bunun için kendi durumumun tipik jestlerini mekanik bir şekilde yerine getiririm ve birer “benzeşik”38 [analogue] olarak benimsediğim bu jestlerin içinden kendimi imgesel garson olarak hedeflerim. Gerçekleştirmeye kalkıştığım şey, durumuma ilişkin ödev ve haklarıma değerlerini ve aciliyetlerini kazandırmak aslında benim kendi elimde değilmiş gibi, her sabah beşte kalkmak ya da işten atılmak pahasına yatakta kalmak benim özgür tercihime bağlı değilmiş gibi, garsonun kendinde-varlığıdır. Bu rolü varoluşta tutuyor olmamdan ötürü onu her bakımdan aşmıyormuşum, kendimi durumumun bir ötesi olarak oluşturmuyormuşum gibi. Yine de benim bir anlamda garson olduğuma şüphe yoktur — aksi takdirde kendime pekâlâ diplomat ya da gazeteci de diyemez miydim? Ama eğer garsonsam, bu, kendinde-varlık kipinde olamaz. Ben, olmadığım varlık kipinde garson olurum.

Esasen söz konusu olan yalnızca toplumsal durumlar da değildir; ben kendi tavırlarımdan, davranışlarımdan asla hiçbiri değilimdir. İyi konuşmacı konuşmayı oynayan kişidir, çünkü konuşan olması mümkün değildir: dikkatli olmak isteyen dikkatli öğrenci, gözlerini öğretmene dikmiş, onu can kulağıyla dinlerken kendini dikkatli öğrenciyi oynamaya öylesine verir ki sonunda hiçbir şeyi dinlemez olur. Bedenimde, edimlerimde sürekli namevcut bir halde, ben istesem de istemesem de, Valery’nin sözünü ettiği o “ilahi yokluğum”. “Şu kibrit kutusu masanın üstündedir” denildiği anlamda, “Buradayım” da diyemem, “Burada değilim” de diyemem: yoksa, “dünya-içindeki-varlığımı” “dünya-ortasındaki-varlıkla” karıştırmış olurdum. “Ayaktayım” da diyemem, “iskemledeyim” de diyemem: yoksa mizacımın bütünlüğünün yalnızca bir yapısı olan bedenimle o bütünlüğü karıştırmış olurdum. Varlığın eline avucuna sığmıyorum ama yine de varım.

Ama işte benden başkasını ilgilendirmeyen bir varlık kipi: hüzünlüyüm. Ben bu hüzünken, ne isem o olma kipinde değil miyim? Yine de bu hüzün, davranışlarımın hepsini bir araya getirip canlandıran yönelimsel birlikten başka nedir ki? Hüzün, dünyaya yönelttiğim şu donuk bakışın, şu çökmüş omuzların, eğdiğim şu başın, bütün bedenimi kaplayan şu gevşekliğin anlamıdır. Ama tam da bu davranışlardan her birini yerine getirdiğim anda, onları pekâlâ yerine getirmeyebileceğimi de bilmiyor muyum? Aniden bir yabancı çıkagelse başımı kaldıracak, canlı ve atılgan halime yeniden bürüneceğim, ziyaretçi gittikten sonra hüznümden geriye ne kalır, hoşnutlukla ona biraz sonraya randevu vermiş olmam dışında? Kaldı ki bu hüznün kendisi de bir davranış değil midir, fazlasıyla acil bir konumlanışa karşı sihirli bir çare olarak kendini hüzünle duygulandıran bilincin kendisi değil midir? Ve bu durumda bile, hüzünlü olmak öncelikle kendini hüzünlü kılmak değil midir? Şöyle denebilir: Kabul, ama kendine hüznün varlığını vermek, her şeye rağmen bu varlığı kabul etmek değil midir? Sonuç olarak hüznü nereden kabul ettiğimin önemi yoktur. Her ne olursa olsun, hüzünle kendini duygulandıran bir bilinç, tam da kendini hüzünlendirdiği için hüzünlüdür. Ama bu, bilincin yapısını iyi anlamamaktır: hüzünlü-olmak, şu kitabı arkadaşıma verebildiğim gibi kendime verdiğim hazırda duran bir varlık değildir. Kendimi o [hüzün] olma yönünde duygulandırma ehliyetim yoktur.

Eğer kendimi hüzünlendiriyorsam, kendimi hüznüm içinde tepeden tırnağa hüzünlü kılmalıyım, durağan bir cismin ilk darbeden sonra devinimini sürdürdüğü gibi, edindiğim atılımdan yararlanıp hüznümü yeniden yaratmaksızın ve taşımaksızın onu kendi akışına bırakamam; bilinçte hiç durağanlık yoktur. Eğer kendimi hüzünlü kılıyorsam, bunun nedeni, hüzünlü olmamamdır, hüznün varlığı, kendimi hüzünle duygulandırma edimim aracılığıyla ve o edimin içinde elimden avucumdan, kaçar. Hüznün kendinde-varlığı hüzünlü olma(nın) bilinc(i)ne sürekli bir biçimde musallattır, ama bu, benim gerçekleştiremediğim bir değer gibidir, hüznümün düzenleyici bir anlamı gibidir, yoksa onun kipliği gibi değil.

Buna karşı, bilincim, konu edindiği nesne ya da durum ne olursa olsun, en azından vardır mı denecek? Ama o zaman hüzünlü olma(nın) bilinc(i)ni hüzünden nasıl ayıracağız? Bunların ikisi de bir değil midir? Bir bakıma, bilincim vardır — eğer bununla anlatılmak istenen şey, onun başkası için, üzerinde yargılara varılabilen varlık bütünlüğünün parçasını oluşturmasıysa. Ama şuna işaret etmek gerekir ki, Husserl’in gayet iyi saptadığı üzere, bilincim kökensel olarak başkasına bir namevcudiyet olarak görünür. Bilincim bütün tavırlar ve davranışlarımın anlamı olarak her zaman mevcut nesnedir — ve her zaman namevcut bir nesnedir, çünkü başkasının görüsüne kendini sürekli bir soru gibi, dahası sürekli bir özgürlük gibi sunar. Pierre bana baktığında, onun bana baktığını hiç şüphesiz bilirim, gözleri -dünyaya ait şeyler- benim bedenimin -dünyaya ait bir şey-üzerinde sabitleşmiştir: o vardır diyebileceğim nesnel olgu işte budur. Ama bu aynı zamanda da dünyadan bir olgudur.

O bakışın anlamı hiçbir biçimde yoktur ve beni rahatsız eden de budur işte: ben ne yaparsam yapayım, ne gülücüklerim, ne vaatlerim, ne tehditlerim, hiçbir şey onda aradığım onayı ve özgür yargıyı ondan kopartmamı mümkün kılmaz; onun hep ötede olduğunu bilirim; bunu kendi davranışlarımda bile hissederim, çünkü davranışlarım şeyler karşısında korudukları emekçi vasıflarını artık taşımazlar; onları başkasıyla bağlantılandırdığım ölçüde basit sunuşlardan [présentation] başka bir şey değildirler ve bir kavrayış tarafından “kibar” ya da “kaba”, “içten’’ ya da “sadakatsiz” vb. olarak oluşturulmayı beklerler ama kavrayış da kendisini kışkırtmaya yönelik bütün çabalarımın her zaman ötesindedir; bu kavrayış ancak kendiliğinden onlara kendi kuvvetini ödünç verirse bu çabalarım tarafından kışkırtılacaktır; kendi kendini dışarıdan kışkırttığı ölçüde vardır, aşkın ile kendi kendisinin dolaylayıcısı olarak vardır. Böylece başkasının bilincinin kendinde-varlığının nesnel olgusu kendini olumsuzluk ve özgürlük halinde silinip gitmek üzere ortaya koyar: başkasının bilinci, yokmuş gibi vardır, onun “şimdi” ve “burada” kendinde-varlığı, olmamaktır.
Başkasının bilinci, ne değilse odur.

Ve zaten benim kendi bilincim de kendi varlığı içinde bana başkasının bilinci olarak görünmez. Kendi bilincimin varlığı varlık bilinci olduğundan, bilincim kendini yaptığı için vardır. Ama bu demektir ki yapmak varlığı taşır; bilinç, kendi kendisinin varlığı olmak zorundadır, asla varlık tarafından taşınmaz, varlığı öznelliğin bağrında taşıyan benim bilincimdir, bu da bir kez daha demektir ki, varlık bilincimde bulunur ama bilincim varlık değildir: benim bilincim, ne ise o değildir.

Bu koşullar altında, içtenlik ideali, yerine getirilmesi mümkün olmayan ve anlamı bile benim bilincimin yapısıyla çelişen imkânsız bir işten başka bir anlam taşıyabilir mi? İçten olmak, ne isek o olmaktır diyorduk. Bu, benim kökensel olarak ne isem o olmadığımı varsayar. Ne var ki, burada elbette Kant’ın “yapmalısın, öyleyse yapabilirsin”i ima edilir. İçten bir kişi haline gelmem mümkündür: benim içten olma ödevimin ve çabamın içerdikleri de budur. Böylece “ne isek o olmamanın” kökensel yapısının, kendinde-varlığa doğru ya da “ne isek o olmaya” doğru her türlü oluşu, dönüşümü daha baştan imkânsız kıldığını saptıyoruz. Ve bu imkânsızlık bilinçten gizlenmiş de değildir: tersine, bu imkânsızlık bilincin bizatihi dokusudur, kendimizi tanımakta, kendimizi ne isek o olarak oluşturmakta karşılaştığımız yetersizlik ve değişmez sıkıntıdır, doğru bir şekilde a priori ya da ampirik öncüllerden çıkarsanan ya da içsel deneyime dayanan meşru bir yargı aracılığıyla kendi kendimizi belli bir varlık olarak ortaya koyduğumuz anda, tam da bu ortaya koyuşumuzla bu varlığın ötesine geçiyor olmamız bu imkânsızlıktan kaynaklanır — ve bu öteye geçme bir başka varlığa doğru değildir: boşluğa doğru, hiçe doğru bir öteye geçiştir. Bu durumda, içtenlik bize bir yandan da imkânsız olarak göründüğüne göre, içten olmadığı gerekçesiyle başkasını nasıl kınayabilir ya da kendi içtenliğimizle nasıl övünebiliriz?

Hattâ, bir içtenlik çabası özü itibariyle sonuçsuz kalmaya mahkûm olduğuna ve daha onu duyurduğumuz anda beyhudeliğini yargı-öncesi [prejudicative] bir tarzda anladığımıza göre, söylemde, itirafta, vicdan muhasebesinde bile bir içtenlik çabasına nasıl girişebiliriz? Böyle bir çaba içerisinde yapacağım şey, kendimi incelerken tam olarak ne isem onu belirlemek ve kaçamaklara başvurmaksızın o olmaya karar vermektir — daha sonra kendimi değiştirme yollarının arayışına koyulacak olsam bile. Ancak bu, kendimi bir şey gibi oluşturmak değil de nedir? Beni şu ya da bu eylemde bulunmaya itmiş olan sâikler [motifs] ve âmiller (mobiles] bütününü mü belirleyeceğim? Ama bunu yapmak demek, esasen, bilinçlerimin akışını bir fiziksel durumlar dizisi olarak oluşturan nedensel bir determinizme dair bir postüla ortaya koymak demektir. Kendimde, utanç içinde itiraf etmek için bile olsa, birtakım “eğilimler” mi keşfedeceğim? Ama bunu yapmak, söz konusu eğilimlerin benim katkımla ortaya çıktıklarını, doğanın güçleri olmadığını, değerlerine ilişkin sürekli bir kararla etkililiklerini onlara benim kazandırdığımı bile bile unutmak olmaz mı? Karakterim üzerinde, doğam üzerinde bir yargıda mı bulunacağım?

Arthur Schopenhauer / Okumak, yazmak ve yaşamak üzerine düşünceler

Okurken bir başka kimse bizim için düşünür: Biz sadece onun zihin sürecini takip etmekle yetiniriz. Nasıl ki yazmayı öğrenirken talebe öğretmen tarafından kalemle çizilmiş çizgileri takip eder: Okurken de tıpkı bunun gibidir; düşünme işinin büyük bölümü zaten bizim için bitirilmiştir.

Bunun içindir ki kendi düşüncelerimizle meşgul olduktan sonra elimize bir kitap almak her zaman bizi bir parça rahatlatır. fakat okurken zihnimiz aslında başka birisinin düşüncelerinin oyun alanından başka bir şey değildir; ve sonunda onlar bizden ayrılır, geriye kalan nedir? Ve dolayısıyla öyle olur ki çok fazla-yani neredeyse bütün gün okuyan ve arada düşünmeksizin, eğlence yahut meşgale ile kendisini eğlendiren kimse, yavaş yavaş kendi kendine düşünme yeteneğini kaybeder. tıpkı at üstünden inmeyen bir adamın sonunda yürümeyi unutması gibi. Birçok eğitimli insanın durumu bundan pek farklı değildir: Okumak onları ahmaklaştırır. Çünkü her boş vakitte okumak ve sürekli olarak sadece okumak zihni mütemadiyen elle çalışmaktan daha fazla felç edici bir etkiye sahiptir. zira bu ikinci durumda uğraş kişiye kendi düşüncelerini takip edebilme imkanı sunar.

Nasıl ki yabancı bir cismin ağırlıgı üzerinden hiç eksik olmayan bir çelik yay sonunda esnekliğini kaybeder; başka bir kimsenin düşünceleri sürekli olarak üzerinde bir baskı yahut tazyik unsuru olarak varlığını koruyan bir zihin de körelir. keskinliğini kaybeder. Sürekli yiyerek bir kimse midesini bozar ve böylelikle bütün bedenine zarar verirse, zihin de düşünce malzemesiyle lüzumundan fazla beslenerek boğulabilir. Çünkü bir kimse ne kadar fazla okursa okuduklarından kalan izler de kaçınılmaz olarak o kadar az olacaktır: Zihin üzerine tekrar tekrar yazı yazılan bir tablete benzer. Derin derin düşünmeye zaman yoktur, ve okunan şeyler ancak derin düşünmeyle hazmedilebilir, nasıl ki aldığımız gıdalar bizi yemekle değil sindirimle beslerse.

Eğer bir kimse daha sonra üzerinde durup düşünmeksizin sürekli okursa okudukları kök salmaz. büyük bölümü itibariyle kaybolur. Gerçekten de bedensel gıdalarımızla zihinsel gıdalarımız arasında durum hemen hemen aynıdır: insanın yediklerinin beşte biri ancak hazmedilir, geri kalan buharlaşmayla terlemeyle ve benzeri şekilde kaybolup gider.

Bütün bunlardan kağıt üzerine dökülen düşüncelerin kumsaldaki ayak izlerinden farklı olmadığı sonucuna varılabilir:

Doğru, adamın yürüdüğü yolu görürsünüz, fakat yolda ne gördüğünü bilmek için onun gözlerine ihtiyaç duyarsınız

Kredi kartı sponsorluğunda kutlanan Sevgililer gününe ulaştık elhamdülilah..

Peluş oyuncak bir ayı’nın sevgi sembolü haline gelmesi bile başlı başına bir sevgi erozyonu değil mi? Sevgi dediğimiz içeriği ve zenginliği sınırsız olan üstelik en çok da insanın üretmeyi basardığı kutsal bir erdemi, kapitalizim isimli yıkıcı ve hatta yok edici bir canavarın eline teslim etmek ne acı..

Samimiyetin en yüksek dozdaki hali olan sevgi’nin taşındığı kalpte diğer metalaşan duyguların altında inim inim inlediği günümüzde yeni bir sevgililer gününe daha kavuşmanın hüznü ve eleştirisi içindeyim. Sevgiyi gösterme biçimlerinin en tepesindeki yerini her zaman koruyan çicekler, artık tek başına yeterli gelmiyor. Sevgiyi maddeleştirme arzumuz, dünya hevesimizin azgınlığından beslenmiyor mu sizce de?

Özel günler diye uydurulan ve alım gücü denilen özelliğimizi sömüren bu anlayış, bizi sevdiklerimize olan yoğun duyguları nasıl da maddi bir beklentiye dönüştürüyor böyle..

Üstelik aldığımız hediyelere baktığımızda ömrü hiç te uzun olmayan, gereksiz ve bir sonraki seneye kadar muhafaza etmeye bile lüzum görmediğimiz eşyalara meylettiğimize şahit oluyoruz.

Bir sevgiye sahip olmak ve sevgililer gününde yalnız kalmamak gibi bir kuruntuya sahip olanların günübirlik sevgili arayışları, sevgililer gününde sırf sevgilisine mahçup olmamak için dünya kadar parayı lüzumsuz bir peluş bir oyuncağa harcamaları, En lüks mekanlarda yemek yeme heveslileri, tek taş denilen pahalı, ışıltılı, satın alındıktan sonra etrafa hava atmaya yarayan fakat sonrasında hiç bir manevi değer taşımayan uydurma taş’a olan rağbet, ne kadar da egomuza köle olduğumuzun bir vesikası gibi.

Ben tüm özel günlerin genel anlamda boş olduğuna inanan bir kafadayım. Genel olarak diyorum çünkü varsa sadece bir faydası vardır. O da sevdiklerini ihmal eden insanların böyle günlerde daha insani ve samimi duyguları yaşayabilmesi. Yoksa samimi anlamda sevebilen ve yeterli değeri gösterebildiğiniz yanınız güçlüyse, böyle günleri önemsemiyorsunuz bile..

Şimdi adet yerini bulsun diye her sevenin sevgililer günü kutlu olsun. ( Hediyesiz ve doğal anlamda tabi ki )

İnsan profilleri ve yarışma programları üzerine

İnsanları tanımak zor, insanları anlamaksa çok daha zor günümüzde. Samimiyetten giderek uzaklaşan insanlık, kendine her an bir zarar gelecek endişesiyle sürdürüyor hayatını. Bu endişede insanları günlük hayatları içinde, korunma adına bir kaç farklı maskeyle dolaşmasına sebebiyet veriyor. Kendini açıkça ortaya koyduğunda insan, yanlışlarını ve zaaflarınıda herkesin görebilme ihtimalini yükseltiyor bir bakıma.

Yani insan, iç dünyasını (özelini sosyal medyada sonuna sergilemesine rağmen) toplumda ne kadar gizli tutarsam o kadar korunmuş oluyorum gibi bir düşünceye sahip artık.

İnsanları tanımanın (en azında ciddi bir fikir sahibi olmanın)  birbirinden farklı yolları var elbet.. Bu yolların içinde en önde gelenler: Gönül, iş ve para ilişkileri.

Çünkü bu diyaloglarda, ana karakterinizin temel özellikleri belirli bir süreden sonra çok net ortaya konuyor. Bu başlıklardan para ile doğrudan bağlantısı olan yollardan biri de yarışma programları. Günümüz insanını tanımanın en etkin yollarından biri bence..

Evet evet! Tv de yayınlanan bilgi ve eğlence yarışmalarından bahsediyorum. Çerçevesi ve formatı önceden çok titiz ve sıkı bir dsiplinle belirlenmiş bu yarışma programlarına katılan yarışmacılar, bir yandan belli bir kazanç için mücadele ederken, diğer yandan da yarışmanın formatının dışında tamamen kendine has bir takım karakteristlik özelliklerini ifşa etmiş oluyorlar milyonlara.

Fakat eğlence amaçlı yarışmalara katılan karakterlerle, bilgi yarışmalarına katılanları ayrı ayrı değerlendirmek gerekiyor bence.

Mesela Survivor, yetenek sizsiniz, o ses Türkiye, yemekteyiz ve yaparsın aşkım gibi yarışmalarda katılımcıların format gereği kendisi gibi değil de, o formata uygun bir sahte karakter yaratması isteniyor. Katılımcılarda bu kural gereği sahte bir karakterle yarışıyorlar mecburen. Dolayısıyla bu insanların bu yarışmacıların tamamen doğal bir şekilde oldukları gibi davrandıklarına inanmak hemen hemen imkansız.

Bilgi yarışmaları ise yarışmasına katılanlar ise, sadece kendilerini tanıtmaları istenen bölümde kendilerini ifade etmelerine rağmen, konuşma biçimlerinden, mesleklerinden, memleketlerinden ve aile durumlarından bahsederken bizim onları daha iyi tanımamıza olanak sunuyorlar. Akabinde yarışma içindeki heyecan biçimleri, risk alabilme kabiliyetleri, zekaları, espri anlayışları, kültürel birikimleri gibi temel ve sosyal hayatın içinde ki olmazsa olmazlar, doğrudan ve olduğu gibi geçiyor ekran başında ki seyirciye.

Bu yukarıda saydığım insan modellerinin yarıştığı yarışmalara örnek olarak ” kim milyoner olmak ister” ile ” Kelime oyunu” isimli yarışma programlarını sayabilirim. Kenan Işık’la ( Allah şifa versin) başlayan ve bugün Murat Yıldırım’la yoluna devam edip artık efsaneleşen yarışmanın bu kadar sevilme nedeni belki de katılan yarışmacıların profilleri. Yarışmacıların içinde her kesimden, her kültürden karakterler görmek mümkün.. 3 üniversite bitirip ilk soruda elenen tiplerden tutun, ilk okul mezunu olup paraya çok ihtiyacı olan yaşlı bir teyzenin hatrı sayılır bir ödülle evine döndüğüne şahit olmuşluklarımız oldukça fazla. Bu sebeple ben en doğal insan karakterlerinin bu yarışmada olduğunu düşüyorum.

Bir diğer örneğim olan kelime oyunu ise İhsan Varol’un yarışmanın raiting’ine  kattığı %85 lik enerji dışındaki bölümde yarışmacı profillerinin doğallığı.

Bu yarışma, kim milyoner olmak ister formatından farklı olarak belli bir tahsil oranına sahip, daha okur ve kelimelerle arası iyi olan katılımcılardan oluşuyor. Yarışmaçiların kim olduğu ve hayat hikayelerinden çok yarışma içindeki çok yüksek doza ulaşan heyecan ve bu heyecanın yarışmacıların davranışlarına kattığı sempatiklik, bize bu insanlar hakkında doğal bir karakter analizi yaptırabilecek güçte.

Yani sonuç olarak bu tip yarışma programları sayesinde, günlük hayatımızda göremediğimiz samimi ve doğal insan profillerini daha çok görme imkanına sahip oluyoruz.

Bendeniz’in git-gel’leri..

 

1990 ların hemen başı. Pop-art kültürün doğduğu sene. Ülkemin müzik türü ve çeşitliliği o zamanlarda bu güne kıyasla oldukça az. Aşkın Nur Yengi, Yonca Evcimik, Harun Kolçak ( toprağı bol olsun ), Kader ( Kader de kim demeyin yarı fantezi yarı pop söylerdi. Evcimikle aynı zamanda kaseti elime geçmişti ) ve tabi ki Bendeniz sürecin en başında ki  3-4 isim. Hemen arkasindan, Tayfun, Hakan Peker, Mustafa Sandal, Sertap Erener, Kenan doğulu, Ah canım Ahmet gelir. 1990 ile 1995 arası tabiri caizse sektörün kaymağını yiyen bu isimlerdi.

O isimler arasında ses kalitesi ve vizyon olarak gelen bir kaç isim var sadece. 1990-2000 arası popçu furyasının mısır patlağı gibi patır patır döküldüğü zamanın en iyi yanı söz ve beste kalitesinin çok yüksek değerlerde seyretmesiydi. Günümüzde ise yapılan şarkıların hepsinin bir birbirine benzemesinin temel nedeni de işte bu.

Neyse, işte Bendeniz de ki gerçek adını artık bilmeyen kalmamıştır, ( Deniz Çelik ) farklı sese sahip iyi bir yorumcu olarak çıkmıştı karşımıza. Deniz’in kendini tanıtmak için kullandığı ben deniz, biz de  Bendeniz mantığına dönüşüverdi. O zamanlarda Eldeniz, Güldeniz gibi isimlerde en çok sevilen isimlerde olunca, Deniz’in adı Bendeniz kaldı. İyi de oldu aslında tanıtım manasında. Deniz’in ses rengini Sezen Aksu’ya benzetenler de çıktı, Aksu’nun koltuğuna geçer diyenler de..

Ama hiç biri olmadı Deniz. Olmadı diyorum çünkü böyle bir gayesi yoktu Deniz’in. Ya sen ya hiç, ağlayayım mı?, müjdeler ver, sen kaybettin, ah bir dönsen isimli şarkıları, Harun Kolçak ve Yonca Evcimik şarkıları ile kıyasıya bir rekabetle yarışıyordu müzik listelerinde.

İlk albümden iki sene sonra Bendeniz II yeni albümüyle piyasaya tekrar hızlı bir giriş yaptı. Gönül yareler içinde, neler olacak, elveda dedin, deli yarim, 80 günde devri alem, istemiyorum ve sevme gibi şarkıları Deniz’i ilk albüme göre daha profesyonel bir noktaya taşıdı.

Hemen sonrası zamanın pop kralı Harun kolçakla bir kaç başarılı düette adını neredeyse popun kraliçesi olarak yazdıracaktı. Ve sonrasında zamana yayılan gerileme süreci başladı. Sektörün genişlemesi, yeni kaliteli isimlerin adını duyurmaya başlaması Deniz’i biraz gözden düşürdü.Özellikle yeni pop kültürünün cıstak cıstak ve manasız uyduruk şarkı sözlerine olan hevesi Denizi de bu bu furyaya uymaya zorladı. Deniz akabinde 8 albüm daha yaptı. Fakat artık her albümde hit olan şarkı sayısı iki ve 3 ü geçemedi. Zaten Single dediğimiz olayda bu zamanlarda başladı. Yalnız deniz değil diğer önemli isimlerde de etkilendi bu süreçten. İcinde  10-12 şarkı barındıran albümler yerini 5-6 şarkılık hit olma ihtimali yüksek olan albümlere bıraktı. 5-6 şarkı dediğime bakmayın. Bu şarkıların iki taneside remix denilen farklı versiyonla tekrar ekleniyordu albüme. Yani aslında yeni 4 şarkı dinliyordunuz.

Neyse tekrar Deniz’e dönelim. Deniz 2000 lerden sonra bence müzikten koptu. Her ne kadar iki-üç yılda bir albüm yapsada, fanlarının büyük bölümünü kaybetti. Açık söylemek gerekirse bende 2000 lerden sonra takip etmeyi bıraktım. Sadece yeni çıkan her albümde müzik listelerinin anca yarısına kadar yükselip bir hafta sonra kaybolan tınılarına denk geldim. Deniz belki bu süreçte zamanın beste fabrikası isimlerinden destek alsaydı popülerliğini ve kalıcılığını sürdürebilirdi.

Bugüne gelince deniz’i yine medyada duymaya başladık. Fakat yeni bir albümle değil best of vol 1 adını verdiği eskilerinin yeniden düzenlenilip sunulduğu bir albümle. Deniz bunu sanki 2000 yılında da yapmıştı diye hatırlıyorum.

Niye yeni bir albüm değil de eskileri ısıtıp geri geldi anlamak zor. Halbuki yeni ve slow ağırlıklı bir albüm yapsa daha etkili olurdu diye düşünüyorum. Çünkü deniz’in en popüler dönemin yaş grubu bugün 35-40 yaş aralığında. Yani müzik kulağı son derece tecrübeli ve nostaljiyi seven bir kitle. Denizin nostalji albümü yapma mantığını kendi adıma şöyle yorumluyorum. Yeni jenerasyona eski müzikaliteyi tattırıp, devamında yeni bomba bir albümle bu kuşak gençleri fanları arasına katmak. İnşallah deniz bunu yapmaya çalışır. Yoksa yine antin kuntin şarkıların peşine düşerse işi yine zora sokar.

Best of albümüne geri dönelim. Albümden 3-4 şarkıyı dinledim. Şarkılar zaten hit orasına diyecek bir şey yok. Fakat yeni aranjeler güzel.Hiç te sıkıcı değil. Dinlerken yorulmuyorsunuz. Hareketlileri yumuşatıp slowları özgünleştirmesi de iyi olmuş. Kesinlikle alınıp dinlenilebilecek bir albüm.

Yalnız burda denizin bu albümü iyi tanıtmasıda çok önemli. Bir iki hafta kadar önce bir gazete röportajında deniz’in müzik kanallarının yayınlayacağı klipler için çok yüksek rakamlar istediğini okumuştum. Deniz gereksiz bir kıyas içine girip, yeni çıkan popçularla aynı sınıfta görülüp aynı sınıfta görülmesine çok içerlemiş. Dediğim gibi çok lüzumsuz bir kıyas. Bu faturayı bence ödemesi lazım deniz’in. Çünkü piyasadan uzak,  boşa geçirdiği zamanlar oldukça fazla. Yeni nesil bi haber doğal olarak deniz’den.

Ve yine Tv ve radyoları çok etkin kullanması gereken bir dönem bu dönem. Sadece youtube’den istedigi performansı alması zor. Tv lerin müzik programlarına. Halk konserlerine, dizi müziklerine ve hatta mümkünse reklam müziklerine kadar çok yerde görülmesi ve duyulması gerekiyor.

Denizin insancıllığını karakteristlik yanlarınıda geçirmesi gerekiyor izleyiciye. Bunlar elbette bir an da olmayacak. Fakat zamana düzgün bir şekilde yayarsa bu süre çok uzun sürmez.

Umarım başta deniz ve 1990 ların tüm tüm nostaljik isimleri bunu başarmaya çalışır.

 

Empatiyi devşirmenin adı: Duyumsama

Empati, bir yetenek değildir. Empati, herkesi bildiği klasik anlamıyla kendini başkasının yerine koymaktır. Fakat bu imkansız bir denemedir. Babasını küçükken kaybeden sonrasında fakirlik içinde çırpınan, annesine sahip çıkmaya, evine reis olmaya çalışan bir çoçuğu kim hangi empatiyi kurarak anlayabilir? Üstelik bir de hırsızlık yapmaya başlamışsa o çoçuk, hatta günün birinde gelip sizin cüzdanınızı çalarsa, sizin tutumunuz ne yönde olur? Sizin babanız yaşıyorsa, anneniz hayatta ise ve ekonomik durumunuzda gayet güzelse empatinin e’sini dahi kuramazsınız. Ki, kurduğunuzu sansanız bile bunun imkansız olduğunu tekrar hatırlatalım. İşte bu yüzden insanlar, ancak karşısındaki insanla aynı ruh hallerini tatmışsa, kişiyi duygusal ve sezgisel anlamda hissedebilir. Şehit yakınlarının o iç yakan feryatları, üzüntüleri, sokakta kalmış insanları, şiddet gören hayvanları… Bunların hiç birinin ne hissetiğini asla tam anlamıyla bilemezsiniz. İnsan sadece acır, üzülür, ve anlayış gösterir. Eğer kişi, vicdan ve sorumluluk sahibi ise duyumsama dediğimiz şeyi yapabilir.

Duyumsama ise karşıdaki görünen hali üzerine bir takım kurgular oluşturma ve anlama ve yardım etme çabasıdır. Bir çoğumuzun empati zannederek yaptığı hissiyat, sadece duyumsamadan ibarettir. Duyumsama, insana verilmiş uygulanabilirliği en kolay duygusal eylemlerdendir. Kısacası halden anlama bizim için kafidir.

-Emrah Kadir USLU

Maneviyatı bol bir yazındır. Okuyunuz..

Bir duraklama noktasıdır derler bu dünya için ve bende gönülden katılırım bu söze. Yüce Allah bizi kısa bir dönem için bırakıverir dünyaya ve seyreder bir köşeden. Her birimiz unutup geliriz onu öte alemden ya da daha doğrusu “o” unutturur kendini bize. Sonra ortak iradeler aralarında kısa ve uzun paslaşmalarla nihayete vardırır ömrümüzü. İşte o ömrün sonu toptan görülecek bir hesapta buluşturur tüm insanlığı. Sonra gelsin ödüller ve cezalar. Hak sahibi o gün herkese nasibini verir. Sonrada yeni bir hayatı başlatır.

Fakat şimdi gelin tekrar bu finalin gerisine yani ömür dediğimiz zaman diliminin ortalarına dönelim. İnsanın olgunlaşma dönemine ait yaşlara. Özelliklede yolun yarısı diye tabir edilen 35-40 lı yaşlar dönemine. Gerçek dostlukların ortaya çıktığı, sahtelerin hayatımızı terkettiği ya da kovulduğu, ömrün geri kalanını kimlerle geçirmek istediğimizden emin olduğumuz yaşlardır işte bu dönem. Bir adam ya da bir kadın oluşumuzun en net tavır ve davranışları sergileriz farkına varmadan bu bölümde. Tabi burada iyi ya da kötü sıfatlarının bize yakıştırılması işini toplum üstlenir kendince. Bu sıfatlardan hangisini ne zaman ve niçin alacağımızı biz bilemeyiz. Bizim artık tek bildiğimiz şey ne yapıyorsak arkasında sonuna kadar durmayı göze almaktır. Bu sebeple toplumun bizim ismimizin önüne takacağı sıfatlarda bizi pek enterese etmez.

Yine bu dönemde biz, ailemiz, dostlarımız diye bir grup oluşturmuşuzdur artık. Akrabalık denilen bağlar bayramlarda, düğünlerde ve cenazelerde bizi bir araya getiren sembolik etkinliklerdir. Dostlar ve dostluklar dediğimiz kavram ise içinde belki bir çocukluk arkadaşı belki sonradan tanıştığımız bir iş arkadaşı ya da hiç beklenmedik bir yol kesişmesi ile birleşen kader bağlarından oluşur. Dostlar, şu yolunu şaşırmış dünyanın bizi beşik gibi sallarken tutunduğumuz ve hatta sallamın şiddetine göre sıkıca sarıldığımız nefes alan tutmaçlar gibidirler. Yolunda gitmeyen işlerin yoluna girme sürecinde bize muavinlik yaparak yolu tarif ederler. Dost dediğimiz kişilerin sayısal azlığı onları daha da kıymetli kılar. Bu sayısal azlığın temel sebebinide aslında yine bizler oluştururuz. Nasıl mı? Dostluk denilen bağın izlerini bizden önce birileri yine önce bizim için atsın diye bekleyerek. Yani dost olacak insanlar kapımıza gelsin isteriz. Halbuki bu iş karşılıklıdır. Dost kazanmak dünyanın belki de en zor işleri listesinde birinciliği zorlar. Çünki parayla alınmaz satılmaz ve kırılmaz gibi görünsede bazen zorlu fırtınaların koparamadığı eller bazen küçük bir esinti ile ayrılıverir. Bu durum çoğu zaman iki kaderin çok yoruldugu zamanların çakışma anıyla oluşur. Belki bilmem kaç yıllık dostluğunuz kesiliverir. Üzülürsünüz evet hayatınızda beş para etmeyen insanlara gösterdiginiz sabrı o an dostunuza gösteremezsiniz. Hep birlikte çevreden gelen her türlü saldırıya birlikte tepki koyan bünyeler birbirleriyle çatıştıklarında yürekler daha ağır yaralar alırlar. Bir dostu kaybetmek trilyonluk bir servet kaybetmekten daha acıdır. Çünkü para tekrar kazanılır fakat dost çoook zor.

İşte bu sebeple dostlarınıza daha bir sıkı sarılın. Çünkü emekler, tecrübeler, acılar ve sevinçler en çok onlarla güzel.
Yazımın sonunda buradan orta yaşı devirmiş ve hayatı yeniden tatmaya başlayan tüm kardeşlere tekrar iyi bayramlar ve keyifli bir hayat diliyorum. Dostlara selam…

-Emrah Kadir USLU

Geçmişin huzurunu tekrar yaşamak mümkün mü?

İleride bir zamanda, unutamayacağımız fakat sonrasında ayrı kalacağımız bir kaç özel insanın bir gün hayatımızın bir yerinden içeri gireceğini hiç unutmayalım şu hayatta. Bu durumu gayet doğal karşıyalayalım. Ama doğal olmayan şey nedir derseniz, o konudaki fikrim : unutamadıklarımızla bir araya gelerek aynı zamanları, aynı şekilde ve aynı koşullarda tekrar yaşama hevesimizin bizi yıprattığıdır. Böyle bir hevesin gerçekleşmesinin mümkün olmadığını düşünüyorum ben. Eğer mümkün olsaydı, bugüne kadar binlerce ayrılık ve aşk şarkısı da hiç yazılmamış olacaktı.

-Kırkevinkedisi

Fayda vermek üzerine

Kabuğunu kıran insan fayda verir. Kabuğunu kıramayan dalında çürür. Kabuk insanın hem donanımlarının koruyucusu hem de tabularıdır. İnsan yeniden doğuşa hazırlığını bu yolla yapar. Her yeni doğuş, mutlak bir ölüm getirir peşinde…