Bana eskimeyen bir şeyler gösterin şu dünyada.
Zaman denilen kavramın çeşitli biyolojik faktörlerle, canlı ya da cansız bir varlığı yıpratmadığına sadece bir örnek verin.
Veremezsiniz!
Çünkü eskimek ve yıpranmak üzerine inşa edilen ve zamanın sonunda kendisini de sıfırlayacağı bir yaşam formunun parçasıyız. Yalnız dikkat ederseniz değer ve kıymet kavramlarını eskime ve yıpranma ile hiç temas ettirmiyorum. Bunun sebebi; değer ve kıymet kavramlarının doğrudan görecelilik değerlendirmeleriyle ilgili olmasıdır. Herkes değer ölçüsünü ya kendi menfaatlerine ya da değer verdiği nesne veya canlının iyiliğine göre ölçeklendirir. Bunu birincil, ikincil ve üçüncül değerlemeler diye gruplandırıyorum ben.
Üçüncül değerleme ise ilk ikisinden farklı olarak yakın çevrenin ve toplumların önemsediği ya da yakın ilişkiler kurduğu olay, nesne ve canlıları kapsar.
Bu bir çeşit nötrsel saygıdır. Toplumun yüksek bir sayısal rağbet gösterdiği her türlü set, bu üçüncül sınıflandırmaya girer. Mesela İspanyolların arenada boğayı mızraklayan matadoru önemsemesi, İspanyol olmayan farklı bir toplumun vatandaşı gözünde nötrdür. Bu kişi ister bu geleneği saçma bulsun ister beğensin, toplumun kültürel kimliğinin sembolü olmuş bu ölüm kalım savaşına istemsizce saygı duyar.
Hülasa, eskiyenler değerler dairesinde —tüm eskiyenler gibi— kendine ayrı bir mana oluştururlar. Yine yaşlılar üzerinden yeni bir örnek vereyim: Yaşlı vatandaşlar, genel manada zamanın yıprattığı insanlardır. Faydasal açıdan yeterlilikleri çok zayıftır; bu sebeple her toplumda aciz ve yardıma muhtaç bir konumdadırlar. Fakat değerler manzumesinde, maneviyat boyutunda çok kıymetlidirler.
Kendi çocukları için geçmişte verdikleri mücadele, hem evlatları hem de toplum tarafından her daim baş tacı kabul edilir. Yaşlılar, toplumların yaşayan kültürel hafızalarıdır; torunların gözünde de her zaman sempatiktirler. Özetle; her yıpranan ve eskiyen varlık, geçmişin deneyimlemelerinde üstlendiği rol ile etkisiz zamanlarda da birtakım takdirler ve itibarlar biriktirir.
Eskimiş ya da yıpranmış olanın varlığının genel hatlarıyla estetik veya işlevsel olarak ayakta kalması da kendisine bir saygınlık katar. Bu konudaki örnekleme Ajda Pekkan üzerinden yapılabilir. Ajda Pekkan zamansal kıstasta yaşlıdır; yani toplumun dinamiklerinin dışında ya da gerisinde kalmış bir sınıflamadadır. Fakat Ajda Pekkan zamansal ve biyolojik yıpranmalarını bir çeşit onarımlarla kapatmış, klasik yaşlılık statüsüne hiçbir zaman girmemiştir. Hatta Ajda Pekkan bu istisnai görüntüsü ve üstün yaşam performansıyla her zaman orta yaş sınıfını çağrıştırır.
Eski; her zaman ve dönemde hem atıl hem de çok kıymetli bir hâlde varlığını sürdürebilir. İşlevsel, teknolojik ve estetik açıdan sıfır km bir araba, 1940 model klasik bir emektar arabanın fiyatının çeyreği dahi etmez. Keza saygı konusunda da klasik araba her zaman el üstünde tutulur —elbette çalışıyor ve trafikte hareket edebilecek güce hâlâ sahipse. Yukarıda bahsi geçen estetik ve işlevsellik özelliği burada da kendini ortaya koyar.
Eski ve yıpranmışlık tanımlamaları yalnızca madde veya meta üzerinden derecelendirilmez. Mesela 50 yıldır mutlu bir şekilde evliliğini sürdüren bir çift hayal edin. Onları değerli kılan nedir? İşte burada cevap olarak “istikrar” kavramını kullanabiliriz. Demek ki eski, istikrar kavramı ile de kıymetlenir. Fakat istikrar her zaman eskiye değer katmayabilir.
Yine 30 yıl düğünlerde şantözlük yaparak geçimini sağlayan bir sanatçı düşünün. İstikrarlı bir biçimde mesleğini icra etmiş fakat ne kazanç ne de itibar olarak hak ettiği popülerlikte ve duayen konumundadır. Bu örnek de gösteriyor ki eskinin değer kazanması için referansı konumundaki hayranlarının toplumsal statüleri ve kişisel güçlerinin de üst düzey olması gerekebiliyor.
Bu referans mevzusuna şimdi de Ahmet Kaya’yı örnek göstermek istiyorum. Bilenler bilir; Ahmet Kaya yaşadığı dönemde siyasi ve ideolojik fikirlerini sanatına ve şarkılarına yedirmiştir. Bu sebeple döneminin bir çok kesimi ile sürtüşmeler yaşamış, yine bir çok kesim tarafından çeşitli ithamlara ve dışlamalara maruz kalmıştır. Kürtçe rahat konuşulsun ve yine Kürt vatandaşlar PKK yüzünden ikinci sınıf vatandaş konumuna düşürülmesin dedi diye bir ödül töreninden kovulmuştur. Ölümü sonrasında ise göreve gelen hükümet onu sahiplenmiş; onun aslında özünde çok iyi bir sanatçı olduğunu, fikirlerinin temelinde ayrışmayı değil, tam tersine kardeşçe bir arada yaşayan halkları savunduğu tezini idrak etmiştir. İade-i itibarla Ahmet Kaya’yı toplumun gözünde yeniden saygınlık kazanmış bir sanatçıya dönüştürmüştür. Bu bağlamda eski; yeni anlayışın içinde hâlâ barınabilme ve onore edilebilme gibi bir beceriye de sahiptir.
Eski; yeniyle kıyaslandığında her zaman ikinci sınıfta değerlendirilen ama uzun soluklu zamansallıkta yeniyle başa baş, hatta yeniden daha kıymetli olduğu noktada üste çıkabilen bir varlıktır.
Son tahlilde eski olan her şey, yeninin sürekli ve bıkılmadan üretilmesini sağlayan anaç bir varlıktır.

